Politika

Da li je Evropska komisija snizila standarde za Crnu Goru?

Jul 19, 2026 1 Komentara

(15 riječi)

Boravak evropske komesarke za proširenje Marte Kos u Crnoj Gori izazvao je brojne reakcije, manje zbog zvaničnih poruka, a više zbog javnih nastupa i bliskosti sa predstavnicima aktuelne vlasti i političkih struktura koje izazivaju duboke podjele u crnogorskom društvu. Još važnije pitanje jeste da li Evropska komisija danas prema Crnoj Gori primjenjuje iste kriterijume koje je godinama zahtijevala od svih država kandidata.

EU politika i utisak nepristrasnosti

Posljednjih dana svjedočimo gotovo horskoj odbrani evropske komesarke za proširenje Marte Kos od strane nekoliko poslanica parlamentarne većine. Pri tome, nijedna od tih braniteljki nije objasnila šta je suština kritika upućenih komesarki, niti je precizirala ko je i na koji način „neprimjereno napada". Umjesto argumenata, javnosti se nude etikete i pokušaji diskreditacije svakoga ko postavlja legitimna pitanja.

Jedno od tih pitanja odnosi se na percepciju pretjerane bliskosti komesarke sa pojedinim predstavnicima crnogorske vlasti. U politici nije važna samo suština, već i simbolika. Zato su fotografije, zagrljaji i neformalna druženja sa političkim akterima koji izazivaju ozbiljne podjele u društvu otvorili prostor za različita tumačenja. Dodatne reakcije izazvala je njena srdačnost prema predsjedniku Skupštine Andriji Mandiću, političaru kojem je Hrvatska zabranila ulazak u zemlju. Kada evropska komesarka ostavlja utisak prisnosti sa jednom političkom stranom, sasvim je razumljivo da dio javnosti dovodi u pitanje njenu nepristrasnost. Od evropskih zvaničnika očekuje se da budu jednako bliski svim demokratski izabranim predstavnicima, ali i jednako distancirani od dnevne politike.

Mnogo je, međutim, važnije pitanje zbog čega Evropska unija danas pokazuje toliko razumijevanja za stanje u Crnoj Gori, čak povladjivanje i nekim problematičnim stavovima političke većine, koji ozbiljno dovode u pitanje značajan broj evropskih standarda.

Selektivnost u primjeni standarda

Evropska komisija je godinama u svojim izvještajima insistirala da se pravosnažne sudske odluke moraju bez izuzetka izvršavati, da izbori u pravosuđu moraju biti zasnovani na meritornim kriterijumima i da se preporuke Venecijanske komisije primjenjuju u njihovom duhu, a ne selektivno. Ukazivano je i na to da učešće pojedinih političkih struktura otvara prostor za hibridno djelovanje, ne samo u Crnoj Gori već, sjutra, i unutar Evropske unije, preko njihovih političkih predstavnika.

Upravo zato izostanak jasnije reakcije na slučajeve u kojima se sudske odluke ne izvršavaju ili se ustavne dileme relativizuju ostavlja utisak da su kriterijumi danas blaži nego što su bili prema ranijim crnogorskim vlastima.

Kako objasniti ćutanje kada se usvajaju zakoni za koje značajan dio stručne javnosti smatra da nijesu u skladu sa Ustavom? Posljednji primjer su zakonska rješenja iz oblasti bezbjednosti i pravosuđa, za koja su brojni pravnici upozoravali da odstupaju od ustavnih principa i evropskih standarda.

Kako razumjeti tolerisanje neizvršavanja pravosnažnih sudskih odluka, bilo da je riječ o slučaju Olivere Injac u Glavnom gradu ili Borisa Raonića u RTCG, gdje su sudske presude ostajale bez stvarnog dejstva? Evropska unija je upravo izvršenje sudskih odluka godinama predstavljala kao jedan od osnovnih pokazatelja postojanja vladavine prava. Ako se takvi slučajevi danas konstatuju bez ozbiljnijih političkih posljedica ili jasnih upozorenja, prirodno se postavlja pitanje da li se isti standardi primjenjuju jednako kao ranije. Šta znači vladavina prava ako izvršna vlast i institucije mogu ignorisati odluke sudova bez ozbiljnih posljedica?

Zašto se bez ozbiljne reakcije prelazi preko selektivnog tumačenja preporuka Venecijanske komisije, pa čak i javnog predstavljanja pojedinih zakonskih rješenja kao da imaju njenu punu podršku, iako iz samih mišljenja proizlaze brojna upozorenja i rezerve? Posebno zabrinjava činjenica da se mišljenja Venecijanske komisije u javnosti predstavljaju kao potvrda ispravnosti Vladinih rješenja, iako ona istovremeno sadrže ozbiljne rezerve i preporuke za izmjene. Evropska komisija je ranije upravo insistirala da se mišljenja Venecijanske komisije ne koriste selektivno, već da se njihove preporuke uvažavaju u cjelini.

Crna Gora ne može postati uspješna evropska priča ukoliko se mjerila mijenjaju u zavisnosti od političkih okolnosti. Ono što je juče bilo neprihvatljivo ne može danas postati prihvatljivo samo zato što odgovara trenutnoj većini ili geopolitičkom interesu.

U periodu prije promjene vlasti Evropska komisija je oštro reagovala na politički uticaj na institucije, imenovanja u pravosuđu, kašnjenje reformi ili probleme u funkcionisanju pravne države. Sjećamo se kako se hitro reagovalo na partijsko zapošljavanje u državnoj administraciji, dok su danas brojne institucije i administracija značajno uvećane partijskim zapošljavanjem, što vlast predstavlja kao istorijski pad nezaposlenosti. Resori su faktički podijeljeni po partijskom ključu, pri čemu svaka politička struktura učvršćuje sopstveni uticaj kroz zapošljavanje i kontrolu institucija. Uprkos brojnim sporovima oko ustavnosti pojedinih zakona, neizvršavanju sudskih odluka i optužbama za politički pritisak na institucije, javne reakcije evropskih zvaničnika danas djeluju znatno blaže. Upravo ta razlika stvara percepciju dvostrukih aršina.

Institucije, javni novac i politički pritisci

Građani s pravom postavljaju pitanja i o načinu trošenja javnog novca. U pojedinim ministarstvima izdaci za varijabilni dio zarada bili su gotovo jednaki sredstvima za osnovne plate, dok se istovremeno govori o fiskalnoj odgovornosti i štednji. To nije samo pitanje finansijske discipline, već i odnosa prema novcu građana. Istovremeno, javnost svjedoči situacijama u kojima se bivši funkcioneri procesuiraju zbog relativno simboličnih iznosa reprezentacije ili varijabila, dok se o znatno većem i rasipničkom trošenju javnog novca u pojedinim državnim preduzećima i institucijama gotovo i ne govori.

Evropska komisija u svojim izvještajima kontinuirano insistira na transparentnom upravljanju javnim finansijama i odgovornom trošenju budžetskih sredstava. Zato je legitimno pitanje zašto ovakve pojave nijesu predmet ozbiljnije pažnje evropskih zvaničnika.

Kontroverze izazivaju i navodi o političkim pritiscima na inspekcijske organe. U javnosti su se pojavile tvrdnje da je potpredsjednica Skupštine Zdenka Popović pokušala da utiče na postupanje inspekcije u vezi sa poslovanjem kompanije Čeda Popovića. Ukoliko su ti navodi tačni, riječ je o ozbiljnom udaru na princip jednakosti svih pred zakonom. Ipak, izostala je reakcija i domaćeg tužilaštva i evropskih institucija, iako se upravo vladavina prava nalazi u središtu evropskih kriterijuma.

Ne može se zanemariti ni sve izraženija percepcija da Srpska pravoslavna crkva ima snažan uticaj na političke procese i kadrovsku politiku. U sekularnoj državi, takva percepcija sama po sebi predstavlja problem, jer stvara utisak da se o važnim državnim odlukama ne odlučuje isključivo u institucijama sistema.

Bezbjednosni sektor i pitanje državne lojalnosti

Posebnu zabrinutost izaziva stanje u bezbjednosnom sektoru, koji je nakon brojnih afera i otkrivanja veza pojedinih službenika sa organizovanim kriminalom ozbiljno narušio povjerenje javnosti. Istovremeno, javnost sve češće problematizuje činjenicu da pojedini visoki državni funkcioneri imaju dvojno državljanstvo, iako upravo oni odlučuju o najvažnijim državnim pitanjima.

Takve okolnosti dodatno pojačavaju sumnju u stabilnost institucija i u sposobnost države da obezbijedi dosljednu zaštitu javnog interesa. Kada se bezbjednosni sektor dovodi u vezu sa aferama, curenjem informacija i političkim uticajem, onda pitanje povjerenja više nije samo političko, već i bezbjednosno i institucionalno.

Brisel između principa i pragme

Zbog svega navedenog nameće se dilema: da li Evropska unija i dalje dosljedno primjenjuje standarde koje propisuje državama kandidatima ili je politička pragma postala važnija od principa?

Ako Evropska komisija danas kao dovoljan napredak prihvata formalno ispunjavanje mjerila, dok istovremeno izostaje jednako odlučna reakcija na neizvršavanje sudskih odluka, sporna zakonska rješenja, selektivno tumačenje preporuka Venecijanske komisije ili sumnje u politički uticaj na institucije, tada se ne mijenja samo ocjena Crne Gore – mijenjaju se i sami evropski kriterijumi. Upravo zbog toga dio javnosti stiče utisak da se standardi više ne primjenjuju jednako na sve kandidate.

Ako Brisel danas toleriše ono što bi u bilo kojoj državi članici predstavljalo ozbiljno narušavanje vladavine prava, onda problem više nije samo u Crnoj Gori. Problem je i u kredibilitetu evropske politike proširenja.

Evropska unija ne bi smjela biti zajednica dvostrukih aršina. Njena snaga nije u političkim kompromisima, već u dosljednosti. Ako danas zažmuri pred urušavanjem institucija u Crnoj Gori, sjutra bi mogla dobiti novu članicu koja će probleme vladavine prava unijeti u samo srce evropskog projekta.

Pitanje nije da li je Marta Kos odgovorna za sve navedene procese, već da li svojim javnim nastupima i izostankom jasnijih reakcija doprinosi utisku da Evropska unija danas primjenjuje blaže kriterijume prema Crnoj Gori nego što ih je primjenjivala ranije. Istovremeno, usvajanjem zakonskih rješenja koja proširuju ovlašćenja izvršne vlasti, bez dovoljno snažnih upozorenja na moguće zloupotrebe, Evropska komisija ostavlja utisak da otvara prostor za politički uticaj na institucije, selektivni pristup reformama i svojevrsni politički veting prije odluka nadležnih organa. Upravo taj utisak predstavlja suštinu rasprave o mogućim dvostrukim aršinima evropske politike proširenja.

Sve bi, međutim, moglo biti drugačije uz više principijelnosti i dosljednije poštovanje mjerila koja je sama Evropska unija postavila državama kandidatima.

Zato kritika Marte Kos nije pitanje ličnih simpatija ili antipatija. Ona je pitanje dosljednosti evropske politike. Komesarka za proširenje mora biti jednako udaljena od svih političkih aktera i jednako bliska isključivo evropskim vrijednostima. U suprotnom, građani će imati sve više razloga da vjeruju kako se od kandidata za članstvo ne traži dosljedno poštovanje evropskih standarda, već prije svega politička podobnost i geopolitička prihvatljivost.

Ulazak u Evropsku uniju nesumnjivo donosi brojne koristi svakoj državi članici. Međutim, evropske integracije ne smiju biti razlog za snižavanje standarda vladavine prava niti za umanjivanje pravne sigurnosti građana. Naprotiv, upravo u procesu pristupanja građani moraju osjećati veću zaštitu svojih prava, snažnije institucije i dosljedniju primjenu zakona. To je suština evropske ideje i najbolja garancija da proširenje neće biti politički kompromis, već uspjeh evropskih vrijednosti. 

(R. Kovačević)